کد خبر : 281

هفته نامه "شهر امید" در دهمین شماره خود نوشت:

روایتی از تاثیر اقدامات نیکوکارانه در گسترش فضاهای آموزشی در دوره قاجار

یکی از انواع موقوفات، تاسیسات آموزشی و فرهنگی است که ایجاد آن‌ها به ارتقای سطح فرهنگ و پیشرفت جامعه کمک می‌کند. در ایران تا پیش از بنیان‌گذاری دارالفنون و نیز فرستادن دانشجویان به اروپا، به علوم دینی بیش از علوم عقلی اهمیت داده می‌شد و آموزش عمدتا در مدرسه‌های علمیه و تدریس علوم دینی خلاصه می‌شد. با توجه به جو فکری و فرهنگی حاکم بر جامعه ایران در روزگار قاجار، چنین می‌توان نتیجه گرفت که مراکز فرهنگی و آموزشی برگرفته از سنت وقف، بازتابی از اندیشه و موازین مذهبی آن روزگار به شمار می‌آمدند که با تدریس علوم دینی در مدرسه‌های علمیه محقق می‌شد.

بر اساس پژوهشی که چندی پیش بر پرونده‌های موقوفات شمیران، تهران و ری انجام داده‌ام، از مجموع موقوفات آموزشی شهر تهران که در دوره‌های قاجار، پهلوی و جمهوری اسلامی پدید آمده‌اند، بیش‌تر مدارس علمیه به دوره قاجار متعلق است. از جمله این‌ها می‌توانم به مدرسه‌های امام‌زاده زید، آصفیه، فرخ خان، شیخ عبدالحسین، محمدیه، مروی، سپهسالار قدیم، سپهسالار جدید، عبدالله خان، میرزا صالح و حاج رجبعلی اشاره کنم. از آنجا که مدرسه‌های علمیه و مسجدها از نظر کارکردی هم‌راستا به شمار می‌آمدند و هر دو کارکرد مذهبی داشتند، برخی از واقفان مسجد و مدرسه وقفی خود را در کنار یکدیگر می‌ساختند. مسجد و مدرسه شیخ عبدالحسین و مسجد و مدرسه سپهسالار از این جمله‌اند. واقفان این مدرسه‌ها برای اداره این مراکز یعنی پرداخت حقوق استادان، طلبه‌ها و خادمان، تعمیر و نگهداری مدرسه، منابعی همچون مکان‌های تجاری، مسکونی، زمین، باغ و حقابه وقف می‌کردند. در برخی موارد که مدرسه‌ای موقوفه نداشت، هزینه‌ها از سوی مجتهدان و مراجع تقلید تامین می‌شد. به این دلیل که مکان‌های تجاری بیش‌ترین منابع درآمدزا به شمار می‌آیند، بیش‌تر این موقوفات تجاری بودند و به علت موقعیت برتر اقتصادی بازار در اقتصاد شهر تهران در دوره قاجار، عمده این موقوفات در محدوده بازار مکان‌یابی شده‌اند. بر اساس آماری که در کتاب آمار دارالخلافه تهران ارایه شده است، از 20 مدرسه علمیه موجود در تهران تا سال 1269 قمری، 13 مدرسه موقوفات داشته‌اند. مدرسه علمیه محمدیه در محله بازار در این میانه با 83 رقبه، از بیش‌ترین موقوفات برخوردار بوده است. موقوفات بیش‌تر از نوع تجاری بودند و عمده آن‌ها در بازار تهران جای داشتند.

وقف برای مدرسه‌های جدید

با پیدایش مدرسه‌های نوین در روزگار قاجار که البته با ایستادگی‌هایی از سوی بخش سنتی جامعه روبه‌رو شد، گونه‌ای دیگر از وقف در این دوره رخ نمود. با پشتیبانی‌هایی که شیخ هادی نجم‌آبادی و سیدمحمد طباطبایی از مدرسه‌های جدید انجام دادند، فضایی مناسب برای پیوند میان این مدرسه‌ها با سنت دینی وقف برقرار شد. نجم‌آبادی سرکشی به دبستان رشدیه و نگهداری آن را برعهده گرفت و طباطبایی با بنیان‌گذاری و وقف دبستان اسلام، در این زمینه پیشتاز شدند. سنت وقف، در گسترش مدرسه‌های جدید تاثیری فراوان داشت. با وقف مدرسه اسلام توسط طباطبایی، راهی برای آشنایی کودکان و نوجوانان با دانش‌های جدید و کمک به دگرگونی شیوه آموزش در ایران پدید آمد. مدرسه‌های رشدیه و مدرسه خیریه (سردار فیروزکوهی) از دیگر مراکز آموزش‌های جدید با رویکرد وقف در این روزگار به شمار می‌آیند.

پروانه شاه‌حسینی/ عضو هیات علمی سازمان سمت

 

 

ارسال نظر

advertise advertise advertise advertise advertise advertise advertise
02188004648 , 02188004647 تهران خیابان بیست و هفتم کردستان خیابان اول خیابان بیست و هشتم پلاک 20 تهران خیابان نامجو نبش کوچه محلوجیان پلاک 2 واحد 3