کد خبر : 315

هفته نامه "شهر امید" در چهاردهمین شماره خود نوشت:

زندگی‌ها در دوره‌های گذشته همچون امروز از هم جدا نبوده و نیازهایی مردم را به زندگی گروهی و ارتباط بیش‌تر با یکدیگر می‌کشانده است.

ساخت بناهای عام‌المنفعه به عنوان سنتی نیک در بستر تاریخ ایران، نمودهایی فراوان دارد تا جایی که اکنون نیز آثار و برجای‌مانده‌هایی از این بناها را در گوشه و کنار هر شهر و روستا شاهدیم. این مساله علاقه ایرانیان را به برجای‌نهادن نام نیک در گذر روزگار می‌نمایاند و نیز عمل به مرام‌نامه‌های جوانمردی و موازین اخلاقی را به گونه‌ای روشن می‌کند. با در نظر گرفتن آن‌که شهرنشینی در دوره‌های گذشته بر خلاف امروز که به شیوه‌ای بی‌رویه چهره شهرها را دگرگون می‌کند، نظم و سیاقی قابل‌توجه داشته است. همچنین با درک این موضوع که زندگی‌ها در دوره‌های گذشته همچون امروز از هم جدا نبوده و نیازهایی مردم را به زندگی گروهی و ارتباط بیش‌تر با یکدیگر می‌کشانده است، موضوع بنای مکان‌هایی عام‌المنفعه همچون حمام در تاریخ اجتماعی ایران اهمیت می‌یابد.

حمام‌ها کارکردهایی گوناگون برای زندگی روزانه و جاری مردم داشته‌اند. حمام‌ها بر اساس الگوی شهرسازی قدیم، کنار مسجد، خانقاه یا کاروان‌سرا ساخته می‌شد. حمام‌های وقفی با حمام‌های عمومی تفاوت نداشتند. با توجه به آن‌که در احکام دین به بهداشت و پاکیزگی توجه‌ای ویژه شده است، بیش‌تر حمام‌ها در کنار مسجدها بنا می‌شد تا عبادت مردم با حضوری پاکیزه ممکن شود. حمام‌های قدیم، کارکردهایی چندگانه داشتند. جز در موضوع بهداشت و پاکیزگی عمومی، معالجات پزشکی چون حجامت نیز در آنجاها انجام می‌گرفت. همچنین مکانی برای اجرای مراسم ویژه جشن ازدواج یا خواستگاری و تفریح، خبررسانی و سرشماری و حتی مناظره‌های علمی و فرهنگی به شمار می‌آمد، بنابراین وجود حمام‌ها آن هم در جاهای نزدیک و در دسترس، ضرورتی گریزناپذیر بود. این مساله با در نظر گرفتن اهمیت پاکیزگی و احکام مذهبی نزد واقفان و نیکوکاران اهمیتی چندان می‌یافت.

یک بازار مکاره پرمشتری

«مردم ایران بر این اعتقادند هم‌چنان‌که شستشوی تن با آب حمام چرک بدن را می‌زداید، در درمان کردن برخی از بیماری‌ها اثر بسیار دارد. گفتنی است که ایرانیان بر اطلاق بیش از دیگر مردمان کشورهای مشرق‌زمین از آب حمام استفاده می‌کنند. اما ساکنان مناطق شمالی و مغرب چون در محل‌های نسبتا سردتر زندگی می‌کنند از این‌رو که نیاز زیاد به رفتن حمام ندارند کمتر بدان‌جا می‌روند، و مردمان مناطق شرق و جنوب نیز غالبا در رودخانه‌ها و برکه‌ها و غدیرهای نزدیک خود تنشان را می‌شویند. سه عامل به‌جا آوردن احکام مذهبی، حفظ تندرستی، و رعایت پاکیزگی محرک ایرانیان به استفاده کردن از حمام است ....» توصیف ژان شاردن، جهانگرد پرآوازه فرانسوی که در روزگار صفوی به ایران آمد، نکته‌سنجی شرق‌شناسان و مسافران فرنگ را درباره یک پدیده جذاب در فرهنگ ایرانی به نمایش می‌گذارد.

حمام‌های ایرانی یکی از ویژگی‌های سرزمین آفتاب به شمار می‌آیند. آن‌ها کارکردهای بهداشتی و سلامتی (پاکیزگی و درمان) و دینی (غسل کردن) داشته‌اند. همچنین افزون بر این‌ها عناصری دیگر از فرهنگ و هنر جامعه را دربرمی‌گرفتند. در وجه فرهنگی، افزون بر جنبه سرگرمی‌بخشی حمام که مکانی برای گپ‌وگفت و چاره‌جویی‌های مشکلات به شمار می‌آمده است، کارکردهایی دیگر برای این سازه شگفت‌انگیز در فرهنگ ایرانی می‌توان یافت. حمام، مکانی برای دیدن عروس پیش از خواستگاری، حنابندان عروس و داماد و جشن به دنیا آمدن نوزاد نیز و گردهم‌آیی‌های خانوادگی به شمار می‌آمده است. افزون بر اینگونه کارکردها که در چارچوب‌های مذهبی قرار نمی‌گیرند، باید از نقش‌های دیگر حمام نیز سخن به میان آورد که در پیوند با فرهنگ مذهبی معنادار و قابل بررسی است. حمام زایمان، حمام عافیت (رهایی از یک بیماری سخت)، حمام اعیاد ملی و مذهبی، حمام توبه، حمام تشرف و تمسک، حمام آشتی و برادری، حمام سور، حمام چله‌بندی و دیگر مراسم آیینی همچون حمام آخرت برای شست‌وشوی مردگان از این جمله‌اند. ایرانیان به حمام به عنوان تالار و مکانی برای گردهم‌آیی‌های خویش و برطرف ساختن بخشی از دغدغه‌های زندگی روزمره از راه گفت‌وگو و درد دل می‌نگریسته‌اند. با درک همین مساله است که به درازا کشیدن زمان استحمام در گذشته، دیگر پدیده‌ای عجیب به شمار نمی‌آید؛ همان عادت و سنتی که بسیاری از قدیمی‌ها و کهنسالان هنوز هم در حمام‌های شخصی و خانگی با خود دارند، بی‌آن که از آیین‌ها و سنت‌های حمام‌های عمومیِ گذشته به همراه دوستان و یاران، دیگر خبری باشد؛ در واقع فقط پوسته ظاهری آن را هنوز به یادگار دارند. فضای بسته حمام در گذشته، حتی می‌توانست در قامت چای‌خانه‌ای و قهوه‌خانه‌ای درآید که میهمانانش دم‌نوشی میل کنند و قلیانی بکشند!

بازارچه نایب‌السلطنه؛ حمام 500 ساله خانم

حمامی که از آن اینگونه نام بردیم، اکنون روبه‌روی یکی‌شان ایستاده‌ایم که از آرامش و سکون فریبندگی تاریخ گریخته، خود را به امروز رسانده است؛ حمام قبله یا حمام خانم، یادگاری 500 ساله از روزگار صفوی در بازارچه نایب‌السلطنه تهران؛ جایی چسبیده به خیابان 15 خرداد یا همان بوذرجمهری پیشین، آرام گرفته و خود را از هیاهوهای روزانه رهانیده است. این یادگار 500 ساله، نه خود، که، کارکرد گذشته‌اش برایمان اهمیت دارد. نوشته روی دیوار سربینه حمام چکیده‌ای از آن را در خود دارد «حمام سنتی دامادی، عروسی، حنابندان، ویژه اعیاد و مراسم مذهبی، گل‌ریزان، قرق دوستان (آقایان و خانم‌ها)، حمام سنتی آشتی و برادری، تشرف، عافیت، جلسه پاکان، مشت‌ومال سنتی، کیسه‌کشی و صابون‌زنی.»

آگاهی‌های نوشته شده بر کاشی‌کاری سردر حمام، ما را به گذشته می‌برد «این حمام پس از تکمیل نخستین باروی شهر طهران در حدود سال 965 هجری قمری به دستور خواهر شاه تهماسب صفوی بنا شد. این بنا از سال 1275 قمری به وسیله مرحوم حاج محمد قزوینی بر سیدالشهدا علیه‌السلام وقف و در تاریخ یکم مهر 1382 به شماره 10411 در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است.» پایین آن همچنین قید شده است «از اذان صبح تا ساعت 8 شب مردانه است».

صاحب کنونی حمام، علی بادامی که همراه با پسرش اینجا را اداره می‌کند، می‌گوید حمام قبله که در گذشته حمام خانم نامیده می‌شد، از سال 1340 در خانواده بادامی بوده است «پدرم حاج غلامحسین بادامی اینجا را از مالکان پیشین خریده است. حمام پس از درگذشت او به دست ورثه رسید که شش پسر او بودند و اینجا را دوره‌ای اداره می‌کردند. پس از این‌که ورثه برآن شدند حمام را بفروشند برای آن که غریبه نخرد، پسرم سرقفلی حمام را خرید. مالکیت حمام اما برای اوقاف است. حمام قبله وقف عام بوده، وقف‌نامه آن به سال 1264 خورشیدی بازمی‌گردد. مرحوم ملا جعفر چاله‌میدانی وقف‌نامه حمام را تنظیم کرده است. بعدها در دوره پهلوی اول، تشکیلات اوقاف به صورت سازمانی به وجود می‌آید و موقوفات را سازمان‌دهی می‌کند که حمام از جمله همان‌ها بوده است.» به روایت وی، اینجا در گذشته حمام خانم نام داشته است «حمام زنانه که در ضلع شمالی حمام مردانه کنونی قرار داشته حدود 65 سال پیش خراب و به جای آن یک واحد ساختمان در دو طبقه نوساز ایجاد شده است. اکنون از فضای حمام زنانه اثری وجود ندارد و از آنجا که نام حمام شایسته و زیبنده حمام مردانه نبود و از سویی حمام در راستای قبله قرار داشت نام آن از حمام خانم به حمام قبله تغییر یافت.‌» علی بادامی می‌گوید: «حمام خانم دارای دو آب‌انبار بوده و از آب قنات شاه برای آب‌انبار آب شرب در ضلع جنوبی حمام و پر کردن دوش انار حمام واقع در ضلع جنوب غربی از آن بهره‌مند بوده است.»

او می‌گوید حمام قبله موقوفه است و عواید آن باید به روضه سیدالشهدا برسد «اوقاف البته رسیدگی نمی‌کند و متولیان هم چندان توجهی ندارند به همین دلیل ما خودمان با وجودی که حمام عوایدی ندارد، در تاسوعا و عاشورا همیشه مراسم خاص داریم و میان نیازمندان نیز غذا توزیع می‌کنیم.»

مژگان جعفری/ روزنامه‌نگار

ارسال نظر

advertise advertise advertise advertise advertise advertise advertise
02188004648 , 02188004647 تهران خیابان بیست و هفتم کردستان خیابان اول خیابان بیست و هشتم پلاک 20 تهران خیابان نامجو نبش کوچه محلوجیان پلاک 2 واحد 3