کد خبر : 322

هفته نامه "شهر امید" در پانزدهمین شماره خود نوشت:

در مکتب صوفیان برای پیوند اعضای یک جامعه و برخورداری از کمک به زندگی دیگران، چه مالی چه معنوی، بسیار مهم و قابل‌توجه است.

در تاریخ ما وقتی جوانمردی با تصوف می‌آمیزد و آمیختگی‌شان به مرزی می‌رسد که جوانمردان در نگاه عامه همان صوفیانند و صوفیان همان جوانمردان، دیگر سخن گفتن از هر یک بدون نظر به دیگری ممکن نیست. در میان متصوفه آن‌ها که به درویشان معروفند، چهره‌ای مردمی‌تر دارند. درویشان چنان در کوچه و بازار و در دل مردم رخنه می‌کنند که طریق‌شان مثال‌زدنی می‌شود و چهره‌شان در یادها می‌ماند. سعدی درباره درویشی می‌نویسد: «ظاهر درویشی جامه ژنده است و موی سترده و حقیقت آن دل زنده و نفس مرده.» درویشان جامه‌هایی ویژه می‌پوشیدند و با سجاده، ازار، ردا و پوست تکیده مشاهده می‌شدند. ملا حسین واعظ کاشفی در اثر ارزنده خود «فتوت‌نامه سلطانی» درویشی را بدین‌سان تعریف می‌کند: «درویشی تمام ادب است ... و ادب ظاهر نشانه ادب باطن است ... یعنی ادب پاکیزه ساختن ظاهر و باطن است و هر که به جایی رسد از ادب رسد.» محافظت دل و نگهداری چشم و گوش، زبان و دست و شکم و پای از دیگر جنبه‌های اخلاقی است که درویشان به رعایت آن‌ها ملزم بودند. آن‌ها در خدمت به خلق پیشگام بودند و رنج سفر را در این راه به جان می‌خریدند «بدان که هر درویشی که به منزل رسد باید که از احوال ساکنان آن دیار پرسش نماید و هر جا که از اهل دلی و عزیزی نشان یابد خود را به ملازمت او رساند و در آمدن به تکیه فقرا چند چیز رعایت کند تا دانند که او میان بسته است و خدمت فقرا کرده.» درویشان، سلام، عیادت بیمار، تشییع جنازه، تعزیت گفتن، اجابت دعوت و تهنیت و کسب حلال را بر خود واجب می‌دانستند.

در منابع تاریخی به ویژه سفرنامه‌های جهانگردان به افرادی اشاره شده است که به این درویشان توجه و به شیوه‌هایی هم‌دلانه به آنان کمک می‌کردند. در روزگار صفوی اطلاعاتی از سفرنامه‌ها در این‌باره می‌توان به دست آورد. بر مبنای روایت‌های این منابع تاریخی، درویشان در کوچه‌ها و بازارها می‌گشتند و درباره اهل‌بیت مداحی می‌کردند. در کاسه‌ای برگ سبزی که شاخه‌ای از جعفری یا شوید بود، به رسم هدیه به شنوندگان می‌دادند و آن‌ها در برابر، چیزی به‌عنوان کمک در ظرف درویشان می‌گذاشتند. اینگونه همدلی و همراهی موجب می‌شد این دسته از درویشان، که بی‌بضاعتی ویژگی‌شان بود، روزگار خود را بی‌دغدغه بگذرانند.

درویشان دوره‌گرد اغلب از زندگی و ارتباط با خانقاه بریده بودند، از این شهر به دیاری دیگر سفر می‌کردند، از این آبادی به آن آبادی در حرکت بودند و تعالیم و ادعیه‌ای را عرضه می‌داشتند. آن‌ها گاه در تکیه‌هایی اقامتی کوتاه می‌کردند و برخی‌شان که باسوادتر بودند به بحث و مناظره هم اوقات خود را می‌گذراندند. گویا رنگ سبز که تا روزگار ما در لباس درویشان از آن استفاده معناداری می‌شده است و بر وابستگی آنان به خاندان پیامبر (ص) دلالت می‌کرده، از دوره صفوی متداول بوده است. یکی از جهانگردان خارجی در ایران آن دوران، از پوشیدن جوراب سبز توسط درویشان دوره‌گرد خبر می‌دهد.

در میان درویشان دوره‌گرد، عده‌ای از طریقت خاکساریه که یکی از طرایق شیعی صوفی بوده‌اند، جالب توجه‌اند که در روزگار قاجار تصویر شفافی از زندگی آن‌ها در دست است. بنا به آنچه که منابع تاریخی در اختیارمان قرار می‌دهند، درویشان خاکسار در اعیادی چون نوروز جلوی خانه ثروتمندان چادری علم می‌کردند، برای کمک گرفتن از صاحب‌خانه چند روزی در آن چادر می‌ماندند و با خواندن شعرهایی دعایی، از صاحب‌خانه پولی می‌طلبیدند. در روزهای عاشورا و تاسوعا نیز در میان مردم سقایی می‌کردند و نوحه می‌خواندند. مدح حضرت علی (ع) نیز از دیگر کارهای درویشان دوره‌گرد بود که مورد توجه مردم قرار می‌گرفت. رهگذران به رسم قدردانی پولی در کشکول درویش می‌گذاشتند.

درویشان دوره‌گرد باید رساله‌های طریقت خود را همراه می‌داشتند. مدح حضرت علی (ع) نیز از دیگر کارهای درویشان دوره‌گرد به شمار می‌آمد که مورد توجه مردم قرار می‌گرفت و مبلغی را به رسم سپاس در کشکول درویش می‌انداختند. برخی از درویشان از دوران صفوی بدین‌سو تا اندازه‌ای به دریوزگی فروغلتیدند. این دگرگونی با در نظر گرفتن شرایط تلخ و سخت پس از سقوط صفویان قابل بررسی و مطالعه است؛ سفرنامه‌نویسان دوران قاجار نیز به این موضوع مهر تایید می‌زنند.

درویشی و دوره‌گردی بدین‌سان، گونه‌ای عرضه‌داشت تعلیم‌های معنوی و یادآور رسم همدلی و همراهی میان مردم به شمار می‌آمد؛ آن آرمان تاکنون گرچه به گونه‌ای کمرنگ در میان درویشان دوره‌گرد به جای مانده است، آن‌ها را همچون زنجیری به تاریخ پیوند می‌زند و روزگار ما را از لذت معناهای جوانمردانه و انسان‌دوستانه گذشته بی‌بهره نمی‌گذارد.

آمنه ابراهیمی/ تاریخ‌پژوه

 

ارسال نظر

advertise advertise advertise advertise advertise advertise advertise
02188004648 , 02188004647 تهران خیابان بیست و هفتم کردستان خیابان اول خیابان بیست و هشتم پلاک 20 تهران خیابان نامجو نبش کوچه محلوجیان پلاک 2 واحد 3