کد خبر : 391

هفته نامه "شهر امید" در بیستمین شماره خود نوشت:

بررسی تاریخ معاصر ایران، بیانگر کوشش‌هایی است که مصلحان اجتماعی در گسترش دانش‌ها و آموزش‌های همگانی داشته‌اند.

 از میانه‌های روزگار تاریخی، چیزی حدود 150 سال پیش، بسیاری از نواندیشان ایرانی دریافتند، جامعه آن روزگار، به آموزش‌هایی نیازمند است که بدنه جامعه را با دانش‌های نوین زمانه آشنا سازد. از همان زمان اقداماتی مصلحانه برای این پیوند نیکو انجام پذیرفت. دو روایت از این کوشش‌های نیکوکارانه، در فاصله چند دهه در آن زمانه می‌تواند ما را از اندیشه آن نیک‌اندیشان آگاه کند.

مدرسه رایگان سپه‌سالار برای همگان

اقدامات میرزا حسین خان سپه‌سالار، صدراعظم خوش‌نام عصر ناصرالدین شاه قاجار در گسترش آموزش‌های همگانی برای کودکان ایرانی را می‌توان در زمره نخستین کوشش‌های تجددخواهانه در حوزه تعلیم و تربیت در حدود یکصد و پنجاه سال پیش برشمرد. مدرسه‌ای در کنار دارالفنون نام‌دار گشایش یافت که امکان تحصیل و فراگیری دانش را برای عامه مردم در نوبت دوم یا به اصطلاح نوبت شبانه فراهم می‌آورد. دارالفنون گرچه فرصت دست‌یابی به معارف را بر جامعه ایران دوره قاجار ارزانی داشت، اما بر اساس آنچه اسناد و منابع تاریخی روایت می‌کنند، بدنه اصلی جامعه و عوام از آن بی‌بهره بوده‌اند. سپه‌سالار در سال 1288 هجری قمری به صنیع‌الدوله، کارگزار خوش‌نام قاجاری دستور داد این مدرسه بنیان گذارده شود؛ مدرسه‌ای که به یاد بانی‌اش «مدرسه مشیری» نام گرفت. تحصیل کودکان در این مدرسه رایگان بود و به «مکتب مجانی» شهرت یافت. سپه‌سالار همچنین دارالترجمه سلطنتی را واداشت کلاس‌های آموزش زبان برای توده مردم برگزار کند. این کلاس‌ها، زبان‌های روسی، انگلیسی، فرانسوی و ترکی را آموزش می‌داد. نکته جالب توجه که در سندهای تاریخی آمده، حضور طلبه‌های علوم دینی در میان زبان‌آموزان این کلاس‌ها بوده است. این اقدامات صدراعظم نوخواه ناصرالدین شاه را می‌توان سرآغاز سلسله‌ای از اقدامات نیک‌خواهانه در زمینه گسترش آموزش‌های همگانی در روزگار قاجار به شمار آورد.

مشروطه و کتابخانه‌های رایگان عمومی

چند دهه پس از کوشش‌های میرزا حسین خان سپه‌سالار در زمینه گسترش آموزش‌های همگانی، این بار در روزگار پس از پیروزی جنبش مشروطیت ایران، با جنبشی مدنی در زمینه گسترش دانش همگانی روبه‌رو می‌شویم. در سال‌های پس از استقرار نظام مشروطه و برقراری نسبی آرامش در جامعه یعنی در دوره احمد شاه قاجار، تلاش‌های جامعه را در گسترش آموزش همگانی می‌بینیم که رویکردی غیر رسمی داشت. این تلاش با ایجاد کتابخانه‌های عمومی شکل گرفت.

این کتابخانه‌ها در حقیقت نهادهایی بودند که جامعه، نه حکومت و دربار، برای ترویج مطالعه در میان شهروندان پدید آورده بود. این نهادها به هیچ‌روی، گرایش دولتی و حکومتی نداشتند. با دقت در آگهی‌های مربوط به این نهادها در مطبوعات آن روزگار، می‌توان به نکاتی درخور توجه دست یافت. یکی از نکته‌های بارز این پیدایی، شاید کتابخانه‌های ویژه زنان بود که از دستاوردهای جنبش مشروطیت در زمینه حضور اجتماعی این قشر جامعه سنتی ایران در آن زمان به شمار می‌آمد؛ هرچند این پدیده گاه مخالفت‌هایی برمی‌انگیخت. یکی از این‌ها، قرائت‌خانه بانوان در مدرسه مخدرات اسلامیه در محله پاچنار تهران بود. این مساله می‌تواند بیان کند که جامعه اسلامی ایران آن روزگار، در سطحی کلان، با آموزش زنان و حضور آنان در جامعه مشکلی نداشته است. آنگونه که اسناد تاریخی به ویژه آگهی‌های منتشر شده در روزنامه‌های آن روزگار نشان می‌دهد، بهره‌گیری از این قرائت‌خانه‌ها رایگان بوده است. این واقعیت را البته نمی‌توان از نظر دور داشت که کتاب و کتابخانه در گذر تاریخ دیرینه ایران همواره وجود و اهمیتی بسیار داشته است. کتابخانه‌ها پیش‌تر و در گذر تاریخ، همواره یا از آنِ پادشاهان یا مدرسه‌های علمیه و بزرگان دین بوده‌اند. بدنه اصلی جامعه بدین‌ترتیب به کتابخانه‌های یادشده کم‌تر راه داشتند و از نعمت خواندن و آگاهی بی‌بهره می‌ماندند. اما در برابر نمی‌توان از یاد برد که کتابخانه‌های همگانی از دستاوردهای جنبش‌های اجتماعی در روزگار معاصر به ویژه جنبش مشروطیت ایران بوده است.

 

ارسال نظر

advertise advertise advertise advertise advertise advertise advertise
02188004648 , 02188004647 تهران خیابان بیست و هفتم کردستان خیابان اول خیابان بیست و هشتم پلاک 20 تهران خیابان نامجو نبش کوچه محلوجیان پلاک 2 واحد 3