کد خبر : 431

هفته نامه "شهر امید" در بیست و دومین شماره خود نوشت:

بازاریان بر اساس باورهای دینی و اخلاقی، بر آن بودند که بخشی از مال و دارایی خود را در مسیر فعالیت‌های خیرخواهانه باید به کارگیرند تا بر برکت کار و دارایی خویش بیفزایند.

فعالیت‌های اقتصاد و بازرگانی ایرانیان در روزگاران گذشته، همواره با نیکی و نیکوکاری پیوندی استوار داشته است. آنگونه که بررسی‌های تاریخی نشان می‌دهد، سلسله موقوفات در شهرهای گوناگون، آنجا که به بازار می‌رسیده، بسیار پررونق بوده است. بخشی مهم از بازار در مناطق گوناگون ایران، همواره به فعالیت‌های نیکوکارانه و عام‌المنفعه نگاه ویژه داشته‌اند. بسیاری از موقوفات شهرهای ایران، در روزگار کنونی، در بخش‌هایی از شهر جای گرفته‌اند که یا امروز یا در گذشته، بازار بوده است. بررسی اندیشه نیک‌خواهانه بازرگانان و بازاریان می‌تواند گوشه‌ای از فرهنگ نیکوکاری ایرانی را در تاریخ برایمان تصویر کند.

جایگاه ویژه بازاریان در نیک‌اندیشی

دو سده اخیر تاریخ که بخشی بزرگ از آن با دوره حکومت قاجارها بر ایران هم‌پوشان است، برای پژوهشگران تاریخ سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی اهمیتی فراوان دارد؛ بیشتر از آن‌رو که اسناد و مدارک بیشتری برای پژوهش درباره این دوره تاریخی در دست است. این مساله به‌ویژه هنگام مطالعه و بررسی تاریخ اجتماعی آن دوران از اهمیتی بیشتر برخوردار می‌شود، از آن‌رو که می‌تواند یافته‌هایی ارزشمند در این حوزه ارایه دهد. وقف و بررسی موقوفات در این دوران، گوشه‌ای از شیوه زیست ایرانیان را به نمایش می‌گذارد. آنگونه که منابع و سندهای تاریخی نشان می‌دهند، وقف و بازار در دوره قاجار، پیوندی استوار و ناگسستنی داشته‌اند. رونق وقف در بازار تهران در دوره‌های گذشته به اندازه‌ای بوده است که امروزه نزدیک به نیمی از بازار بزرگ و تاریخی تهران را موقوفه‌ها دربرمی‌گیرند. موقوفه وزیر علی‌آبادی، سرای حاج محمدعلی، سرای امیر، موقوفه ظل‌السلطان و سرای سیدمحسن، امروزه از موقوفه‌های پرآوازه بازار تهران به شمار می‌آیند. این موقوفه‌ها در واقع پشتوانه نیکوکاری و اندیشه خیرخواهی در بازار دارالخلافه قاجاری تا امروز به شمار می‌آمده‌اند.

بررسی آمارهای به جای‌مانده از آن روزگار می‌تواند تصویری روشن از وضعیت موقوفات در محله بازار به نمایش بگذارد. بر اساس آمار سال 1269 قمری که در دوره ناصرالدین شاه قاجار تهیه شده است، بیشتر املاکی که در تهران وقف می‌شد، دکان‌ها بودند. بیشترین تعداد موقوفه‌ها بدین‌ترتیب در محله بازار جای می‌گرفت. پیوند میان بازرگانان و تجار با طبقه روحانی جامعه موجب می‌شد آنان پس از وقف املاک خود در محله بازار، تولیت آن‌ها را به روحانیان سرشناس دوران خود واگذارند. به‌عنوان نمونه 42 باب دکان وقف مسجد شاه بود که تولیت آن به امام جمعه واگذار شده بود. همچنین شش باب دکان وقف سیدالشهدا در دست شیخ باقر پیش‌نماز و حمام حاجی محسن در دست میرزا ابوالحسن پیش‌نماز بود. بخشی بزرگ از واقفان بازار از بازرگانان بودند. بازار افزون بر دکان وقفی، تعدادی زیاد کاروانسرا و تیمچه وقفی داشت که میزان موقوفه‌های بازار را در برابر دیگر محله‌های تهران همچون عودلاجان و سنگلج افزایش می‌داد.

یکی دیگر از آمارهای دوره قاجار به سال 1320 قمری در دوره مظفرالدین شاه بازمی‌گردد. بر این اساس، دکان‌ها همچون گذشته بیشترین موقوفه‌های شهر تهران به شمار می‌آمدند. بازرگانان و کاسبان کوچک و بزرگ در بازار می‌کوشیدند با وقف بخشی از املاک خود در بازار، هم تعهد اجتماعی خود را در حوزه نوع‌دوستی و نیک‌خواهی به نمایش بگذارند، هم با موقوفات خود، بر تداوم رونق فعالیت‌های تجاری و بازرگانی در بازار تاثیر بگذارند. به‌عنوان نمونه، بسیاری از کاروانسراها و تیمچه‌های بازار تهران در دوره قاجار، وقفی بودند. کاروانسراها به‌ویژه در زمینه رونق جابه‌جایی‌ها و معامله‌های بازرگانی در بازار، ارزشی بسیار داشتند. وجود این کاروانسراهای خیریه موجب می‌شود کاروان‌های باری به آسانی در بازار جابه‌جا شوند و زمینه مناسب برای انجام تبادل‌های بازرگانی انجام پذیرد.

بازرگانان واقف؛ الگویی برای همیشه

بررسی پیوند میان بازار و پدیده وقف در تاریخ ایران، یافته‌هایی ارزشمند درباره نگاه نیک‌اندیشانه بازرگانان ایرانی در دوره‌های گوناگون تاریخی به‌ویژه در سده‌های اخیر به دست می‌دهد. این پیوند استوار همچنین می‌تواند الگویی برای همه دوره‌های فعالیت بازار و بازرگانان باشد؛ آنگاه که مساله تعهد اجتماعی شهروندان به‌ویژه مال‌داران نسبت به دیگران پیش آید، این رابطه می‌تواند مدلی مناسب برای پایبندی به این وظیفه اجتماعی در شمار آید.

روزبه رهنما/ روزنامه‌نگار

 

ارسال نظر

advertise advertise advertise advertise advertise advertise advertise
02188004648 , 02188004647 تهران خیابان بیست و هفتم کردستان خیابان اول خیابان بیست و هشتم پلاک 20 تهران خیابان نامجو نبش کوچه محلوجیان پلاک 2 واحد 3