کد خبر : 531

هفته نامه "شهر امید" در سی و یکمین شماره خود نوشت:

آنگونه که منابع تاریخی روایت کرده‌اند، وقف در جهان باستان، سنتی مشترک میان همه تمدن‌های بزرگ به شمار می‌آمده است.

آیین وقف، پیشینه‌ای به درازای شکل‌گیری تمدن انسانی بر زمین دارد. شکل‌گیری سنت وقف، یعنی بخشیدن برای آسایش خود و دیگران، اساسا یکی از نشانه‌های تمدن بشری به شمار می‌آید؛ آنجا که انسان دریافت اگر خود از مال و دارایی بهره‌مند باشد اما دیگران به نیازمندی افتند، تمدنش به سعادت راه نخواهد برد. همچنین آگاهی یافت بخشش به دیگران، چه در زمان زندگی خود چه پس از آن، می‌تواند آرامش روان در پی آورد. آیین بخشندگی به دیگران، که امروز در فرهنگ ایرانی- اسلامی «وقف» نامیده می‌شود، بدین‌ترتیب در زندگی انسان در تاریخ پدیدار شد و بالید. آن آیین با گذر زمان و پیدایش ادیان گوناگون در سراسر جهان، آرام‌آرام حامیانی استوار یافت. باورهای اخلاقی و اعتقادات دینی برآن شدند از سنت بخشندگی پشتیبانی کنند، از آن‌رو که می‌توانست جامعه را به پیش برد و به یاری نیازمندان و تنگ‌دستان آید.

 

پیشینه وقف را به هزاران سال پیش بازمی‌گردانند؛ زمانه‌ای شاید نامشخص در تاریخ تمدن بشر که کوشیده است در زندگی سخت اولیه بر این پهنه خاکی با نیک‌اندیشی به یاری همنوعانش آید. آنگونه که منابع تاریخی روایت کرده‌اند، وقف در جهان باستان، سنتی مشترک میان همه تمدن‌های بزرگ به شمار می‌آمده است. مصر باستان، تمدن بین‌النهرین، ایران باستان، حتی رومیان هر یک با بیانی و روشی ویژه خود با آیین وقف آشنایی دور داشته‌اند. در هر یک از سرزمین‌ها از راه یافته‌های باستان‌شناختی و روایت‌های دیرینه تاریخی، نمونه‌هایی از وقف و فعالیت عام‌المنفعه بازتاب یافته است.

نشانه‌های وقف در تمدن‌های کهن

از زمانی که انسان‏های نخستین برای رویارویی با آسیب‏های طبیعی، مکان‏های ساده همگانی پدید آوردند، بنای گونه‌ای خیرات، صدقات و وقف به شکل ابتدایی نهاده شد. آن‏گاه که فرد یا افرادی در مسیر راهی، سایه‏بانی ساده بنا کردند تا خود و دیگران لحظه‏ای زیر آن بیاسایند یا پلی برای گذر دیگران و نیز مکانی برای عبادت ساختند، روشی از وقف در زندگی اجتماعی انسان پدید آمد. انسان‌ها با گذر تاریخ و پیدایش اندیشه‌ها و ادیان گوناگون، به پیروی از آموزه‏های دین و آیین خویش، به کارهای نیک همچون آبادانی بناها و دستگیری از درماندگان و تنگ‌دستان توجه داشتند و موقوفات و نذرهایی در امور خیریه همچون ایجاد مدرسه ‏ها و بیمارستان‏ها، نگهد‏اری معبدها، آتشکده‏ها و صومعه‏ ها برای اسقف ‏ها و کاهنان از خود بر جای گذاشته ‏اند.

برگ‌های تاریخ کهن جهان، از رواج سنت بخشندگی و وقف، به شیوه‌ها و صورت‌های گوناگون، در تمدن‌های دیرینه بشری روایت می‌کنند. مردم تمدن بابِل با گونه‌هایی از تصرفات مالی شبیه به وقف آشنا بودند؛ مثلا پادشاه، زمینی از املاک خود به زیردستانش می‌بخشید بی‌آن که مالک زمین شده یا بتواند آن را به دیگری بدهد، از درآمد آن بهره گیرد. آنگونه که کشفیات باستان‌شناسی نشان می‌دهد، بخشش یادشده طبق قانون به وارثان آن‌ها می‌رسید.

تاریخ کهن مصر باستان نیز صورت‌هایی شبیه وقف بر ما پدیدار ساخته است. مصریان باستان املاکی به خدایان، معبدها و آرامگاه‌ها می‌بخشیدند تا از درآمدشان، هزینه تعمیرات و نوسازی آن مکان‌ها و برپایی مراسم و دستمزد کاهنان و خادمان تامین شود. یک لوح کهن در میان آثار به دست‌آمده از دوره باستانی مصر به دست آمده است که از وقف املاک برای برخی کاهنان نشان دارد. مردم مصر باستان همچنین املاکی حبس کرده، درآمدشان را به خانواده به ویژه فرزندان خویش اختصاص می‌دادند. درآمد این املاک بعد از واقف به فرزندانش می‌رسید اما آن‌ها نمی‌توانستند املاک وقفی را به دیگران واگذار کنند. یک شکل از تولیت موقوفات نیز در میان آنان رایج بود؛ بدین‌ترتیب که اداره اموال موقوفه را به پسر بزرگ می‌سپردند.

سفر به روم باستان

سفر خود را در راهروهای تاریخ جهان باستان که ادامه دهیم، به روم باستان می‌رسیم؛ آنجا که مردمش با فرهنگ بخشش و امور خیریه آشنا بودند. رومیان با پایه‌ریزی بنیادهای خیریه، به نیازمندان و تنگ‌دستان یاری می‌رساندند. آن‌ها اموال و املاکی را برای تامین هزینه‌های آن بنیادها وقف و فروش و رهن آن‌ها را ممنوع می‌کردند. کسی بدین‌ترتیب نمی‌توانست آن‌ها را تملک کند. رومیان برآن بودند دارایی و ملکی که وقف شده است به خدا تعلق دارد، به همین دلیل دست‌اندازی بر آن پدیده‌ای ناپسند به شمار می‌آمد. چنین اندیشه‌ای را بعدها در گستره موضوع وقف در میان مسلمان به روشنی می‌بینیم.

آن ایرانیان نیک‌کردار

بررسی پیشینه وقف در ایران باستان، نشانه‌هایی روشن از توجه مردم این سرزمین به فرهنگ نیکوکاری و بخشندگی در دسترس می‌گذارد. لوحی در میان یافته‌های باستان‌شناسی در زمان بازسازی آرامگاه دانیال نبی در منطقه خوزستان کشف شده که نیت حکمران آن دوره را بیانگر است. او در لوح یادشده قید کرده است اموال خود را برای صدقه نیازمندان می‌بخشد. متن‌های برجای‌مانده از آیین زرتشت و نیز نوشته‌های برخی نامداران تاریخ ایران در دوره باستان، از رواج اندیشه نیکوکاری در این سرزمین روایت می‌کنند. کرتیر، از موبدان و وزیران پرآوازه دوره حکومت ساسانی به شمار می‌آید که در یکی از کتیبه‌ها به کوشش وی برای برپایی بناهای مذهبی و اختصاص موقوفات برای تامین هزینه‌های آن‌ها اشاره شده است. کتیبه‌هایی دیگر نیز از دوره باستانی تاریخ برجای مانده است که از رواج سنت وقف و بخشندگی در ایران نشان دارند. برخی محوطه‌های باستانی نیز از این سنت نشانه‌هایی در خود دارند. آتشکده آذرگشنسب که امروزه به محوطه باستانی تخت سلیمان شناخته می‌شود، از جمله آن‌ها است. این محوطه در شمال غرب ایران امروزی، بر اساس سندهای برجای‌مانده، موقوفاتی فراوان داشته است.

مژگان جعفری/ روزنامه‌نگار

ارسال نظر

advertise advertise advertise advertise advertise advertise advertise
02188004648 , 02188004647 تهران خیابان بیست و هفتم کردستان خیابان اول خیابان بیست و هشتم پلاک 20 تهران خیابان نامجو نبش کوچه محلوجیان پلاک 2 واحد 3