کد خبر : 592

هفته نامه "شهر امید" در سی و ششمین شماره خود نوشت:

مجتهدی که آبادانی آورد و وقف کرد.

آرامگاهی پرآوازه در شمال شرقی شهر اراک جای دارد که به مقبره آقا شهره است. این آرامگاه، مجتهدی بزرگ در خود گرفته است که آبروی نیک‌اندیشی و نیکوکاری و وقف در بخش مرکزی پهنه سرزمین ایران به شمار می‌آید. کمتر فرد سرشناسی را می‌توان یافت که چون او هم در حوزه علوم دینی هم وقف سرآمد هم‌روزگارانش دست‌کم در این بخش از ایران بوده باشد. از هر که در این دیار بپرسی، نام او را نیک می‌داند؛ کسی که هم آبادانی شهر وا‌مدار کوشش‌های آبادگرانه او است هم به موجب موقوفاتی گسترده که بر جای گذارده، نام خویش را در جرگه کاروان نیکوکاران و نیک‌منش‌های دیرینه‌روزگار به ثبت رسانده است. حاج آقا محسن مجتهد عراقی، از نام‌آورترین زمین‌داران و واقفان منطقه اراک در تاریخ معاصر به شمار می‌آید. او بخشی بزرگ از زمین‌هایش را وقف شهر کرد و نام خود را در تاریخ این منطقه جاودانه ساخت. او یکی از فقیهان بزرگ زمانه خود به شمار می‌آمد. از او موقوفاتی گسترده در قالب زمین‌های کشاورزی در روستاهای پیرامون شهر، همچنین تاسیساتی شهری همچون دکان، کاروانسرا، آسیاب، تیمچه و سرا به یادگار مانده است. آنگونه که پیشتر در نوشتاری در فصل‌نامه «وقف میراث جاویدان» آمده است، موقوفات او به اندازه‌ای‌اند که از شمار بیرون است؛ روستاهایی بزرگ و گوناگون در بخش کزاز اراک، نیز روستاهای فراوان در بخش مرکزی اراک که موجب شده‌اند از او به عنوان یکی از بزرگ‌ترین واقفان ایران در تاریخ معاصر نام برده شود؛ همان عالم بزرگ که خیابان محسنی در اراک یادآور خاندان نیکوکار او به شمار می‌آید؛ از آن‌رو که بازماندگان وی به «محسنی» آوازه داشتند.

شاگرد بزرگان، استاد نا‌مداران

حاج آقا محسن مجتهد عراقی به سال 1242 قمری از پدری با نام میرزا ابوالقاسم و مادری به نام شهربانو خانم بیات در این منطقه زاده شد و در 78 سالگی به سال 1325 قمری در اراک درگذشت. این واقف بزرگ، شاگرد بزرگانی چون شیخ اسدالله بروجردی، سیدشفیع بروجردی و شیخ محمدتقی اصفهانی و استاد کسانی مانند آخوند ملامحمد، ملا ابوطالب کزّازی و شیخ عبدالحسین محلاتی بود. منابع تاریخی روایت‌هایی بسیار درباره دست‌گیری او از نیازمندان و کمک به مردم تنگ‌دست منطقه سلطان‌آباد (اراک کنونی) در دوره قاجار آورده‌اند. بسیاری از پژوهشگران تاریخ محلی در اراک، بخشی از عوامل پیشرفت ناگهانی این منطقه و شهر تازه‌بنیاد را در دوره قاجار به این فقیه کوشا نسبت داده‌اند. وی پس از پیدایش شهر اراک در اوایل دوره قاجار و کوشش یوسف خان گرجی در بنای شهر، با برانگیختن مردم منطقه به سکونت در شهر تازه‌بنیاد کوشید زمینه آبادانی و گسترش آن را فراهم آورد.

شیفتگی او نسبت به فعالیت‌های کشاورزی موجب شده بود بسیار به آبادانی شهر و روستاهای پیرامون آن بکوشد. بازسازی و باززنده‌سازی بیش از 40 قنات ویران، ایجاد نزدیک به 20 قنات جدید، خرید برخی روستاها و بازسازی قنات‌های آن‌ها، همچنین بنانهادن کانال‌های فراوان آب‌کشی برای رونق کشت محصول و ایجاد روستاهای تازه جدید، در دسته فعالیت‌های کشاورزی و عمرانی این مجتهد سرشناس به شمار می‌آیند که با دارایی شخصی انجام داده است.  منابع تاریخی روایت کرده‌اند که این فعالیت‌های کشاورزی و عمرانی موجب شد، ثروت او از گذشته افزون شود؛ حاج آقا محسن بدین‌ترتیب توانست باز با بهره‌گیری از همین دارایی انباشته و افزون‌شده، روستاهایی تازه از شاهزادگان و حکمرانان محلی بخرد. ثروت این مجتهد فاضل بدین‌ترتیب به گونه‌ای چشمگیر افزایش یافت.

واقفی که سیدالفقها نام گرفت

حاج آقا محسن مجتهد اراکی در وقف‌نامه خود، بخشی مهم از درآمد موقوفات گسترده‌اش را به گسترش علوم دینی در میان جویندگان دانش، مرمت بارگاه‌های مطهر عتبات عالیات و دست‌گیری از نیازمندان، کمک به زائران خانه خدا و عتبات عالیات اختصاص داده است. بسیاری از عالمان زمانه وی، وقف‌نامه‌اش را امضا و گواهی کرده‌اند؛ کسانی چون آخوند خراسانی، ملاحسینقلی همدانی، میرزا محمدحسن آشتیانی، شیخ جعفر شوشتری، شیخ فضل‌الله نوری و شیخ عبدالکریم حایری یزدی. بررسی وقف‌نامه این عالم بزرگ نشان می‌دهد، گواه‌دهندگان برجسته این سند مهم تاریخی، از وی با صفت‌هایی چون علامه‌العلما، سیدالفقها، مجتهدالزمان و سندالمتکلمین یاد کرده‌اند. او را عالم و ثروتمندی درِ خانه‌باز به روی همه مردم توصیف کرده‌اند. منابع تاریخی روایت کرده‌اند که نگرش بلند این مسلمان وارسته موجب شده بود غیر مسلمانانی چون کلیمیان منطقه زیر پوشش حمایت‌های وی باشند. او همچنین در توسعه و پیشرفت مدرسه سپهداری بسیار کوشید؛ نهادی مهم در حوزه آموزش علوم دینی در این منطقه که به کوشش والای یوسف خان سپهدار گرجی ساخته شده بود. این مدرسه با پشتیبانی‌های بزرگانی چون حاج آقا محسن عراقی و شیخ عبدالکریم حائری یزدی توانست زمینه علم‌آموزی تاریخ‌سازانی در حوزه علوم دینی همچون آقا نورالدین عراقی، امام خمینی، آیت‌الله گلپایگانی، سیداحمد خوانساری، آیت‌الله اراکی و آیت‌الله کمره‌ای را فراهم آورد. او را از کسانی برشمرده‌اند که در ماندگاری عبدالکریم حائری یزدی در اراک و رونق حوزه علمیه اراک تاثیر بسیار داشته است.

روایت واقف جاودانه اراک

به فهرست بلندبالای موقوفات حاج آقا محسن مجتهد اراکی که می‌نگری، درمی‌یابی روزگار گذشته، انسان‌هایی بزرگ در خود داشته‌ است که تنها به خود و زمانه خویش نمی‌نگریسته‌اند؛ آنان گویی برای جاودانگی آفریده شده‌اند، زاده شده‌اند تا بمانند و نزوند؛ جسم‌شان می‌رود اما آثار و مآثرشان می‌ماند. حاج محسن مجتهد، از دسته جاودانان تاریخ نیکوکاری ایران است. او که کوشید تا بسازد و آبادان کند، سپس برای مردمش به یادگار بگذارد تا آنان نیز از او الگویی برای زمانه خویش برکشند. واقفان اینگونه‌اند!

روزبه رهنما/ روزنامه‌نگار

 

 

ارسال نظر

advertise advertise advertise advertise advertise advertise advertise
02188004648 , 02188004647 تهران خیابان بیست و هفتم کردستان خیابان اول خیابان بیست و هشتم پلاک 20 تهران خیابان نامجو نبش کوچه محلوجیان پلاک 2 واحد 3