کد خبر : 628

هفته نامه "شهر امید" در سی و هشتمین شماره خود نوشت:

سلسله درخشان علم و دانش در ایران وامدار انگیزه‌های نیک واقفانی است که دارایی خود را به جامعه واگذاردند تا از بهره آن‌ها چشمه زلال دانش‌جویی همواره جاری بماند.

وامدار دیرینه آیین وقف

 

از میان ویژگی‌های فرهنگ و تمدن ایران و اسلام از نخستین سده‌ها تا روزگار معاصر، اگر برآن شویم مواردی را برشمریم، قطعا از آن‌ میان «رونق علم و دانش»، جایگاهی ویژه دارد. ایرانیان به ویژه به استناد منابع برجای‌مانده از روزگار اسلامی، در تولید علم و دانش در زمینه‌های گوناگون کوششی فراوان داشتند. دستاورد چنین کوشش‌هایی، نگارش کتاب‌هایی کم‌نظیر در جهان علم و دانش به شمار می‌آید که اکنون به عنوان نفایس فرهنگ و تمدن ایران و اسلام به زبان‌های فارسی و عربی در گنجینه‌های نسخه‌های خطی کتابخانه‌ها نگهداری می‌شوند. روایت تاریخ از چنین رونقی، ما را به مدرسه‌ها و کتابخانه‌هایی بزرگ می‌رساند که در سده‌های پی‌درپی در ایران فعالیتی چشمگیر داشته، اندیشمندان و دانشمندانی بزرگ به جامعه تقدیم می‌کردند. تعلیم و تربیت، در واقع آنگونه که امروز «آموزش و پرورش» می‌نامیم در تاریخ ایران پیشینه، رونق و گسترشی فراوان داشته است. یک نکته اما در این میانه ما را به جلوه‌ای دیگر از این مساله راه می‌نمایاند. بخشی گسترده از این نهادهای آموزشی و پرورشی در تاریخ ایران، از سنت نیکوی وقف برآمده بودند. آنگونه که منابع تاریخی نشان می‌دهند پس از موقوفه‌های دینی به ویژه مربوط به حوزه عبادت و زیارت، مراکز آموزشی و پرورشی بیشترین میزان موقوفه‌ها را دربرمی‌گرفته‌اند. مدرسه‌ها، مکتب‌خانه‌ها و کتابخانه‌هایی بسیار در جای‌جای تاریخ این سرزمین می‌توان یافت که بر اساس سنت وقف شکل گرفته، اداره شده و توسعه یافته بودند.

نظامیه‌ها؛ درخششی از یک نگاه توسعه‌گرا

مدرسه‌های نظامیه در روزگار سلجوقی از نمادهای درخشان نهادهای وقفی در حوزه آموزش و پرورش در تاریخ ایران به شمار می‌آیند. این مدرسه‌های علمی به کوشش خواجه نظام‌الملک طوسی، وزیر پرآوازه حکومت سلجوقیان در سرتاسر پهنه سرزمین‌های اسلامیِ زیر سلطه این دودمان پدیدار شدند. نظامیه‌های بغداد، اصفهان، نیشابور و هرات در این میانه آوازه‌ای بزرگ داشتند. نظام‌الملک برای آنکه رونق و تداوم زیست نظامیه‌ها را اعتبار و ضمانتی بخشد، موقوفه‌هایی بسیار برای هریک از آن‌ها در نظر گرفت تا از منابع درآمدی آن‌ها هزینه‌های اداره مدرسه‌ها فراهم آید. به عنوان نمونه، این وزیر خوش‌ذوق سلجوقی، پس از بنیانگذاری نظامیه بغداد در سال 457 هجری بر کرانه دجله، بازارها، کاروانسراها و روستاهایی پیرامون آن خرید و وقف کرد.

کتابخانه‌های وقفی؛ نگین‌های درخشان ایران

کتابخانه‌ها از دیگر نهادهای مرتبط با این حوزه بودند که با بهره‌گیری از سودمندی‌های سنت وقف درخششی کم‌نظیر در تاریخ علم و دانش ایران و دیگر سرزمین‌های اسلامی یافتند. کتابخانه جامع نیشابور که در سده‌های میانه تاریخ ایران آوازه‌ای جهانی داشت، از آن دسته بود. موقوفه‌هایی برای این کتابخانه در نظر گرفته شده بود تا با درآمد و سود آن‌ها نیازهای آن کتابخانه برآورده شود. کتابخانه ربع رشیدی در دوره‌های بعد نیز از جمله نهادهای علمی و پژوهشی بود که از موقوفه‌ها بیشترین بهره را می‌برد. این کتابخانه که به کوشش خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی، وزیر خوش‌نام ایلخانان بنا نهاده شده بود، در مجموعه بزرگ ربع رشیدی در شمال غرب ایران جای داشت. آیین وقف به ویژه در حوزه علم و دانش، با گذر از دروازه‌های تاریخ بالید تا به روزگار کنونی رسید. در سده‌های اخیر تاریخ ایران، حتی روزگار معاصر نیز نشانه‌هایی پررنگ از حضور و تاثیرگذاری وقف در جریان علم و دانش این سرزمین می‌توان جست. مدرسه‌ها و کتابخانه‌هایی بزرگ در دوره معاصر تاریخ ایران تا به امروز بر اساس سنت وقف بنیان گذارده شده و جریان دیرینه رونق علم و دانش را در این سرزمین تداوم بخشیده‌اند. کتابخانه‌هایی بزرگ همچون کتابخانه و موزه ملی ملک در تهران و کتابخانه مرعشی نجفی در قم، دو طلایه‌دار بزرگ کاروان وقف در روزگار کنونی به شمار می‌آیند. به این‌ها بسیاری مدرسه‌های علمیه همچون مدرسه سپهسالار و نیز مدرسه خیریه فیروزکوهی را در تهران می‌توان افزود؛ همچنین زنجیره بزرگ مدرسه‌های خیریه آموزش و پرورش که هزاران دانش‌آموز را در خود جای داده‌اند.

این سلسله درخشان و آن همت والا

سلسله درخشان علم و دانش در ایران، از گذشته‌های دور تا امروز، به همان اندازه که به کوشش عالمان و دانشمندان وابسته است، وامدار انگیزه‌های نیک واقفانی است که دارایی خود را به جامعه واگذاردند تا از بهره آن‌ها چشمه زلال علم‌خواهی و دانش‌جویی همواره جاری بماند. تاریخ ایران هیچ‌گاه چنین مردان و زنان بزرگ را از یاد نخواهد برد؛ کسانی که با بهره‌گیری از آیین دیرینه وقف، آموزش و پرورش را در سرزمین خود پشتیبان شدند و سنتی نیکو برای آیندگان به یادگار گذاردند.

 

 

ارسال نظر

advertise advertise advertise advertise advertise advertise advertise
02188004648 , 02188004647 تهران خیابان بیست و هفتم کردستان خیابان اول خیابان بیست و هشتم پلاک 20 تهران خیابان نامجو نبش کوچه محلوجیان پلاک 2 واحد 3