کد خبر : 713

هفته نامه "شهر امید" در چهل و چهارمین شماره خود نوشت:

کوشش واقفانه سازمان‌های مردم‌نهاد در تاریخ برای پدیدآوردن قرائت‌خانه‌ها.

پیدایش کتابخانه‌های همگانی یا به تعبیر تاریخ، «قرائت‌خانه‌های عمومی» یکی از ویژگی‌های نیکوکارانه مردم ایران در تاریخ معاصر به شمار می‌آید. این قرائت‌خانه‌ها در حقیقت نهادهایی بودند که جامعه، نه حکومت و دربار، برای ترویج مطالعه در میان شهروندان پدید آورده بود. این نهادها به هیچ‌روی، رنگی دولتی و حکومتی نداشتند. با بررسی روزنامه‌های تاریخی ایران، آگهی‌هایی از این قرائت‌خانه‌ها می‌توان یافت که نکته‌هایی جذاب در خود جای داده‌اند. یکی از این نکته‌ها، پیدایش قرائت‌خانه ویژه بانوان است که از دستاوردهای جنبش مشروطیت به شمار می‌آمد؛ پدیده‌ای که گاه مناقشه‌آمیز نیز می‌شد. این قرائت‌خانه بانوان در واقع بخشی از مدرسه مخدرات اسلامیه در محله پاچنار تهران بود. این مساله واقعیتی را می‌تواند بیان کند؛ اینکه جامعه اسلامی ایران آن روزگار، در کلیت خود با تحصیل زنان و حضور آنان در جامعه مشکلی نداشته است. نکته‌ای که اما در همه این آگهی‌ها به چشم می‌آید، رایگان بودن بهره‌گیری از قرائت‌خانه‌ها است که انگیزه نیکو و واقفانه بنیان‌گذاران را می‌تواند بیانگر باشد. در این قرائت‌خانه‌ها بر نقش و حضور مطبوعات تاکید فراوان می‌شده است. این تاکید از اهمیت نقش مطبوعات به عنوان آینه یا بازتاب‌دهنده وجدان جامعه حکایت دارد. شاید کاربرد واژه قرائت‌خانه، در خود این معنا را پوشانده باشد که در آن نهادهای اجتماعی نوپا، تنها منبع در دسترس، کتاب نبوده است. درست است که در گذر تاریخ تمدن، کتاب و کتابخانه همیشه وجود داشته است اما کتابخانه عمومی بی‌تردید از دست­آوردهای جنبش‌های اجتماعی به‌ویژه مشروطیت در ایران است. کتابخانه‌ها پیشتر و در گذر تاریخ، همواره یا از آنِ پادشاهان یا مدرسه‌های علمیه و بزرگان دین بوده‌اند. در هر دو صورت توده و بدنه اصلی جامعه را به آن راهی نبوده زیرا اصولا از نعمت خواندن بی‌بهره یا کم بهره بوده است.

دقت در نام برخی از این قرائت‌خانه‌ها ما را به اندیشه‌ای رهنمون می‌شود که در پسِ برپایی آنان حضور دارد؛ «قرائت‌خانه کاوه»، «قرائت‌خانه حریت ایران» و «قرائت‌خانه اتفاق». کافی است به یاد آوریم در روند شکل‌گیری جنبش مشروطیت در ایران با پیدایی بسیاری انجمن‌های سری روبروییم، حتی انجمنی ویژه برای بانوان. جنبش مشروطیت، در حقیقت از زوایه‌ای، جنبشی است که سازمان‌های غیر دولتی یا به تعبیر امروزین، مردم‌نهاد به سامان رسانیده‌اند. انجمن‌ها هر یک شاید هدفی ویژه داشتند اما همگی در برپایی نظام و جامعه‌ای که آرمان‌های مشروطه در آن برآورده شده باشد، همراهی نظر داشتند. این سازمان‌های مردمی در دوره استقرار مشروطیت، هرچند به شکلی ناکامل، در راستای اهداف خود، نهاد قرائت‌خانه عمومی برپا کردند. در واقع این انجمن‌ها بودند که بودجه مورد نیاز قرائت‌خانه‌ها را تامین می‌کردند. هرچند برای ایجاد چنان نهادی به اجازه دولت نیاز بود، اما دولت به عنوان حاکمیت در اداره آن نقشی نداشت. شاید جالب باشد بدانیم دست‌کم در یکی از آگهی‌های مربوط به قرائت‌خانه‌های عمومی، قرائت‌خانه کاوه، از وجود نشریات و کتاب‌هایی به زبان ارمنی برای بهره‌گیری علاقه‌مندان خبر می‌دهد. این پدیده در کتابخانه‌های عمومی امروزی که دست‌کم دو نهاد موازی سرپرستی آنان را برعهده دارند، دیده نمی‌شود. یک بار دیگر شاید به دورانی باید بازگردیم که سازمان‌های مردم‌نهاد در راستای بالندگی آموزش عمومی، کتابخانه‌های عمومی پدید آورند تا انس با کتاب و دانش در جامعه از مرزهای شعار فراتر رود.

علیرضا دولتشاهی/ نویسنده و پژوهشگر

ارسال نظر

advertise advertise advertise advertise advertise advertise advertise
02188004648 , 02188004647 تهران خیابان بیست و هفتم کردستان خیابان اول خیابان بیست و هشتم پلاک 20 تهران خیابان نامجو نبش کوچه محلوجیان پلاک 2 واحد 3